Redakcija Raskrinkavnja prati i analizira ovu kampanju koristeći za svoje analize zvanične i relevantne izvore, domaće i strane. Tako smo ranije analizirali izjave da je “Pavle Đurišić junak nepobjedivog karaktera”, da je Zagreb oslobođen jer ga okupatori “nisu dirali”, bavili smo se tvrdnjama o “titoističko-ustaškim koalicijama”, odnsonso saradnjom četnika i ustaša u NDH, kao i pokušajima da se minimalizuje uloga Crne Gore u partizanskim brigadama.
U ovoj epizodi našeg serijala koji analizira istorijski revizionizam u Crnoj Gori, detaljnije ćemo se pozabaviti događajem koji je bio povod za parastos koji je, u oktobru 2025. godine, održan na Krnovu. Tada je Eparhija budimljansko-nikšićka Srpske pravoslavne crkve (SPC), u organizaciji udruženja “Kosovski božur od Nikšića” odala počast “mladićima stradalim na ovom prostoru, 25. avgusta 1944. godine”.
Tom prilikom prigodne govore su održali predsjednik Skupštine Crne Gore Andrija Mandić i mitropolit SPC Metodije Ostojić.
Mandić je tom prilikom istakao da je više od trista “golobradih mladića” stradalo “od bratske ruke, nenaoružano i ne opalivši jednog metka”, samo zbog toga što su “vjerovali u zapadne saveznike i kraljevinu koja je bila njihov dom prije okupacije”.
S druge strane, Ostojić je ustvrdio: “Zato su bile hiljade i hiljade pripadnika tog pokreta, samo su dvije brigade bile crnogorske partizanske. I to je bila manjina koja je poslije instalirana ovdje na ovim prostorima, zločin činila nad većinom. Zato su bez suda i presude stotinama ubijali, pa i ovdje na ovom mjestu”.
Da li su postojale samo dvije crnogorske partizanske brigade provjerili smo u odvojenom tekstu koji vam preporučujemo za čitanje.
U ovoj analizi provjerićemo da li su ubijeni bili nenaoružani ljudi, kakva je bila njihova vojna uloga u tom vremenu i prostoru (da li su opalili ijednog metka), da li su vjerovali u zapadne saveznike tj. ko su bili njihovi saveznici i da li su ti vojnici ubijeni bez suđenja…
Da bismo ovo ispitali na kvalitetan način pogledaćemo relavantna domaća i inostrana dokumenta, odnosno istorijske događaje iz maja, juna, jula i avgusta 1944. godine kada se i ovaj događaj na Krnovu desio.
Za razumijevanje konteksta naše analize vratićemo se u sredinu maja 1944. godine, kada je četnički komandant Pavle Đurišić posjetio Beograd. Đurišić, koji je nakon pogibije Đorđa Lašića od strane Draže Mihailovića imenovan za komandanta četničkih trupa u Crnoj Gori i Sandžaku, održava niz sastanaka na visokom nivou sa predstavnicima njemačkih okupacionih vlasti i kvislinške vlade Milana Nedića.
Fotografija Pavla Đuriđića sa Njemcima u Beogradu
Nakon ovih sastanaka Njemci su preložili svojoj vrhovnoj komandi da se formira Crnogorski dobrovoljački korups (CDK) pod komandom Đurišića. Zanimljivo da tada nije prihvaćen Nedićev predlog da se ova formacija zove Drugi srpski doborovoljački korpus, tj, da po nazivu bude slična kvislinškim jedinicama u Srbiji.
U julu 1944. Njemci pripremaju operaciju Ribecal (u jugoslovenskoj istoriografiji Durmitorska operacija) koja je imala za cilj sprječavanje jedinica Narodno-oslobodilačke vojske (NOV) da potpuno uspostave dominaciju u Srbiji. Ribecal je započeo u zoru 13. avgusta 1944, i trajao je do početka septembra (po nekim autorima do kraja avgusta).
Ova operacija je, pored odbrane Srbije, za Njemce imala stateški značaj, pa se u jednom njihovom dokumentu kaže: “Zadatak naše armije bio je jasan: da pruga Solun-Beograd nesmetano funkcioniše.” -upravo zbog toga što je ovaj pravac najlakši put za izvlačenje njima veoma fažne formacije grupe armija E iz Jugoslavije i Grčke u slučaju nepovoljnog razvoja situacije na istočnom bojištu.
Važan trag da Njemci u ovoj operaciji planiraju angažovanje Đurišićevog CDK nalazimo u njihovom dokumentu od 2.7.1944. u kome komandant Jugoistoka svojim podređenima nalaže upućivanje oficira za vezu sa ovom četničkom formacijom uz napomenu da je njeno osnovanje “odobreno od strane Firera”.
Dokument potvrđuje da su Njemci angažovali Durišićev CDK (Izvor: National Archive Washington, Njemački dokumenti sa mikrofilmova)
U dokumentu od 5.7.1944. Njemci izvještavaju da je “ustanovljenje CDK ”imalo za cilj da poveća borbenu snagu crnogorskih četnika….”
Konkretnija uloga Đurišićevih jedinica vidi se iz dokumenta od 12.8.1944. u kome se kaže da je CDK dio grupe u čijem su sastavu još i puk Brandenburg, jedan tenkovski bataljon i četnički Drinski korpus koja će djelovati u predjelu Tare.
Đurišićevo CDK bio bio dio grupe sa pukom Brandeburg (Izvor: National Archive Washington, Njemački dokumenti sa mikrofilmova)
Kako se CDK pripremao za “Ribecal” ali i kakva je atmosfera vladala u tim jedinicama možemo vidjeti iz Direktive koju Pavle Đurišić upućuje 15.7.1944. svojim podčinjenim komandatima.
Nakon niza uputstava kojim se objašnjava način funkcionisanja četničkih jedinica u ovom dokumentu se između ostalog kaže: “Starešina treba da se kloni svih poroka a naročito igranja karata i pijančenja…”, “Samohvalisanje pojedinaca… je ružna pojava i izraz neskromnosti koji izaziva zavist i ljubomoru…”
Manje zabavni djelovi direktive odnose se na likvidacije: “one koji su članovi KP, kao glavne krivce osuđivati na smrt, pošto se prethodno kratko islede…”, “potpuno odbaciti svaku sentimentalnost kao i parolu “spasiti što se spasiti može”, “obrazovati ilegalne grupe za likvidaciju koje moraju ostati potpuno tajne…izvršioci su strogo povjerljiva lica”.
Direktiva, Državni arhiv Crne Gore, AO Podgorica, NOB 1944.
U toku sprovođenja Ribecala u avgustu 1944. godine dešava se još jedan zanimljiv istorijski događaj -njemačke jedinice zauzele su aerodrome u Njegovuđi i Beranama da kojih su do tada evakusiani partizanski ranjenici na liječenje u Italiju. Saveznici su u toku samo jednog dana, 21/22.8.1944, uspjeli da sa improvizovanog aerordoma u Breznima evakuišu preko 1000 ranjenika. U toku pripreme aerodroma i same evakuacije nemačke snage i Đurišićev CDK su svim silama pokušavali da zauzmu Brezna i unište ranjenike. Mitar Đurišić: SEDMA OMLADINSKA – Vojnoizdavački zavod, Beograd 1973, str 139-151.
Za one koje više zanima ovaj uzbudljiv događaj predlažemo kratak dokumentarni film koji se snimljen u produkciji Ambasade Ujedinjenog Kraljevstva u Crnoj Gori.
Ovdje ćemo, na kratko zaustaviti našu priču i prisjetiti se riječi jednog od govornika na parastosu: “stradali od bratske ruke, nenaoružano i ne opalivši jednog metka”, samo zbog toga što su “vjerovali u zapadne saveznike i kraljevinu koja je bila njihov dom prije okupacije”. Vjerovatno nije teško primijetiti da ova četnička grupacija o čijem ćemo stradanju pisati u nastavku, nije bila nenaoružana, niti je bila miroljubiva već je bila dio akcija koje su trebale ugroziti živote preko hiljadu ranjenih i bolesnih partizana i partizanki.
O tome koliko su vjerovali u zapadne saveznike govori nam činjenica da je upravo ta jedinica imala zadatak da ugrozi avione tih istih saveznika, odnosno snage Britanskog Kraljevskog Vazduhoplovstva. Takođe, u citiranim dokumentima jasno se može vidjeti da se CDK zapravo bori na strani snaga fašističke Njemačke, iako kako kaže Mandić “vjeruje zapadnim saveznicima”.
Evakuacija ranjenika na Brezni
Odmah nakon evakuacije ranjenika jedinice Treće udarne divizije, koje su 12 dana vodile defanzivne akcije za odbranu aerodroma, su dobile na pokretljivosti, vratile se partizanskom načinu ratovanja, izvukle se iz prostora koji su branile, i prešle u protivnapad na njemačke i četničke snage.
Tada se (25.8.1944.) i dogodio događaj koji obilježavaju Mandić i Ostojić – napad Treće udarne divizije, odnosno njene Sedme crnogorske brigade na neprijatelja. Evo kako se neki neposredni akteri sjećaju događaja:
“Dan je, a teren čist i pretežno otkriven. Pred nama je Osmi puk CKD… Ova dugo pripremana i brojno jaka i dobro naoružana jedinica trebala je da bude elitna… radi čega je dobila naziv “Gvozdeni puk”…
“Bio je to nezadrživ juriš koji je izazvao rasulo i dezorganizaciju puka…” “Elitni “ Gvozdeni puk” bio je za dva sata snažnog juriša potpuno razbijen” Mitar Đurišić: SEDMA OMLADINSKA -Vojnoizdavački zavod, Beograd 1973.
U ovim svjedočenjima se tvrdi da je u toj borbi poginulo oko 350 četnika, da ih je ranjeno preko 350, dok je njih 130, od 180 zarobljenih promijenilo stranu i prešlo u redove NOVJ.
Ovdje dolazimo i do druge tvrdnje izrečene na parastosu da su “bez suda i presude stotinama ubijali, pa i ovdje na ovom mjestu”
Na ovom mjestu su, vidimo, u ratnom sukobu poginuli vojnici koji su se borili na strani fašističke Njemačke, koji su pokušavali uništiti savezničku akciju, onemogućiti evakuaciju ranjenika, uništiti njihove avione i dovesti u pitanje živote preko hiljadu ranjenika, hiljade boraca NOV i lokalnog stanovništva koje je u rekordnom roku improvizovalo ovaj aerodrom. Dakle, nijesu poginuli “bez suda i presude” nego u direktnoj borbi sa partizanskim jedinicama koja je trajala dva sata.
Nije cilj ovoga teksta da nakon 81. godinu likuje nad poginulim četnicima – to ostavljamo drugima. Nije nam, takođe, cilj negirati da svako ko je pogino u bilo kom ratu ima pravo na svoj grob.
Cilj nam je jasno ukazati na pokušaj zloupotrebe tih grobova u političke svrhe koje su veoma opasne za našu zajednicu. Ni u jednoj antifašističkoj državi ne dižu se spomenici niti crkve posvećene saradnicima fašista i nacista. Oni imaju svoja groblja na kojima je nedvosmisleno objašnjena njihova negativna i pogrešna uloga u Drugom svjetskom ratu.
Cilj nam je, takođe, pokazati značaj poznavanja istorijskog konteksta i činjenica i dokazati javnosti da naša politička i crkvena elita lažno interpretira događaje sa željom da jednom društvu nametne pro-fašističke matrice razmišljanja. Situaciju čini još gorom da to radi formalno drugi čovjek jedne antifašističke države tj. predsjednik njene Skupštine.
Na kraju dvije interesantne napomene – prva, da je nekoliko dana nakon ovoga događaja, 12.9.1944. godine jugoslovenski kralj Petar II Karađorđević je javno pozvao sve borce da pristupe NOV, a one koji to odbiju osudio kao izdajnike koji “zloupotrebljavaju ime kralja i autoritet krune” radi pravdanja saradnje sa neprijateljem. Kralj se, dakle, javno odrekao svojih četnika.
I druga, da je kvislinški list Lovćen u oktobru 1944. objavio vijest da je Pavle Đurišić dobio visoko vojno odlikovanje Hitlerove Njemačke – Gvozdeni krst.
Dokaz o odlikovanju Đurišića od Njemaca