U posljednjih nekoliko sedmica na društvenim mrežama kruži video (arhivirano) koji miješa istinite podatke, spekulativne ideje i netačne tvrdnje o tome šta je Muamer Gadafi uradio u Libiji i šta se, navodno, „skriva ispod naših nogu“ kada je riječ o vodi. Autor videa sugeriše da ljudi obmanjuju javnost i prikrivaju istinu da voda pod zemljom „nije rijedak resurs“, da se kontinuirano stvara i da bi, kad bismo to priznavali, nestali problemi kontrole, cijena i navodnih ratova za vodu.
Šta ako vam kažem da većina ljudi nema pojma šta je Gadafi zaista uradio u Libiji izgradnjom najvećeg projekta za dovod vode u historiji, pretvarajući pustinju u plodnu zemlju? Priča ne staje na bunarima i cijevima, već otvara pitanje šta se zapravo krije ispod naših nogu i da li je voda zaista rijedak, neobnovljiv resurs kako nam se govori. Ako bi se istina o podzemnoj vodi promijenila, promijenila bi se i kontrola, cijena i budući ratovi za vodu.
Ove teze zvuče dramatično, ali nauka i međunarodne institucije jednostavno demantuju.
Velika umjetna rijeka: ogroman projekat, ali sa ograničenim resursima
Priča o Libiji koju video koristi kao „dokaz“ započinje istinito: Gadafi je naredio izgradnju monumentalnog sistema cijevi koji povezuje izvore podzemne vode sa gradovima i naseljima u sjevernoj Libiji. Poznato kao Velika umjetna rijeka (arhivirano), ovaj projekat predstavlja jednu od najvećih hidrotehničkih investicija u pustinjskoj regiji. Radi se o sistemu sa hiljadama bušotina i cijevima dugim hiljadama kilometara koji vodu iz dubokih slojeva Sahare dovodi do Tripolija, Bengazija i drugih centara.
Međutim, nameće se pitanje odakle ta voda dolazi i kakav je njen karakter?
Voda iz dubine, ali ne kao neograničeni izvor
Voda kojom se snabdijeva Velika umjetna rijeka ne potiče iz nekog misterioznog, „neograničenog“ podzemnog rezervoara koji se sam obnavlja u beskonačnost, kako se između ostalog navodi u videu. Ona se crpi iz Nubijskog pješčanog akvifera (arhivirano), jednog od najvećih poznatih sistema fosilnih podzemnih voda na svijetu.
Ovaj akvifer pokriva površinu veću od 2 miliona kvadratnih kilometara ispod istočne Sahare (Libija, Egipat, Čad, Sudan) i sadrži ogromne količine vode, procijenjene na stotine hiljada kubnih kilometara. Međutim, riječ je o fosilnom akviferu (arhivirano), što znači da je voda u njemu stara desetine ili stotine hiljada godina i ne obnavlja se značajno kroz savremeni hidrološki ciklus.
Ovo posljednje je ključno: voda je rezultat padavina i geoloških uslova iz geološke prošlosti kada je današnja Sahara bila znatno vlažnija. Danas, usljed ekstremne aridnosti, stopa njenog prirodnog punjenja (recharge) je praktično zanemarljiva ili veoma mala u poređenju sa količinom koja se crpi.
To znači da, iako akvifer sadrži ogromne količine vode, on nije obnovljiv u kratkom vremenskom periodu i njegovo crpljenje predstavlja dugoročno iscrpljivanje resursa i da ekstrakcija danas smanjuje količinu dostupnu sjutra, jer voda ne ulazi dovoljno brzo da bi nadoknadila izvađene količine
Podzemna voda ispod kore nije „neograničeno dostupna“ i ne nastaje stalno
U videu se tvrdi i da postoji neki podzemni „nevidljivi“ sistem u kojem se voda stalno stvara i da nas zvanične institucije obmanjuju kada je u pitanju postojanje istog. Naučna zajednica je, međutim, jasno razlučila fenomen koji se često citira u popularnim tekstovima ili video zapisima od stvarne, praktično dostupne, pitke vode.
Hidrogeološke i geofizičke studije pokazuju da se voda koja može biti „skrivena“ duboko u Zemljinom mantlu u pravilu nalazi vezana unutar kristalne strukture minerala (arhivirano), a ne u obliku slobodne tečnosti koju bi se moglo pumpati kao podzemni izvor. To potvrđuju radovi koji pokazuju da mineralni sastav mantla, posebno u tzv. „tranzicionoj zoni“ između gornjeg i donjeg mantla, može sadržati značajne količine vodnih jedinica unutar kristalnih struktura, pa i do nekoliko puta više nego što je ukupno vode u svim okeanima. Ali(!) ona nije u obliku slobodne vode i ne utiče direktno na hidrosferu u smislu lako dostupnih resursa za piće ili navodnjavanje.
Takva veza vode u mineralima razlikuje se od onoga što se smatra podzemnim akviferima koji snabdijevaju bunare i izvore pitke vode, jer je vezana molekularnohemijski unutar strukture stijena pod ekstremnim pritiscima i temperaturama. To dalje znači da ne postoji proces kojim se ta voda u značajnim količinama otpušta kao korisna i obnovljiva vodna zaliha za ljudske potrebe.
Jednostavnije rečeno, iako nauka govori o mogućnosti da duboka Zemljina unutrašnjost može sadržavati velike količine vodnih jedinica, to nije dokaz o „stalnom stvaranju“ neograničene, lako dostupne pitke vode ispod našeg tla, niti to potvrđuje hipotezu da je takav izvor namjerno skriven od javnosti.
Prava na podzemnu vodu i regulacija bunara: šta zakon zapravo kaže
U mnogim narativima koji kruže društvenim mrežama, baš kao i u spornom videu, često se tvrdi da država ili institucije poput Američke agencije za zaštitu životne sredine (EPA) mogu „uzeti“ tvoju vodu, oporezovati bunar ili tvrditi da ne posjeduješ vodu ispod svoje zemlje. Takve tvrdnje ne odražavaju pravne i institucionalne okvire koji upravljaju vodnim resursima u realnosti.
Pravo korišćenja vode često je potpuno odvojeno od vlasništva nad zemljištem (arhivirano). U mnogim jurisdikcijama, uključujući SAD, vlasništvo nad parcelom ne znači automatsko vlasništvo nad svim podzemnim resursima ili apsolutno pravo da crpiš vodu bez ograničenja, jer se voda tretira kao zajednički resurs i reguliše kroz specifične pravne režime za alokaciju i zaštitu.
Specifično u SAD, EPA ne reguliše privatne bunare koji služe manjim zajednicama ili domaćinstvima, i ne nameće poreze ili automatske sankcije na njih. Umjesto toga vlasnici takvih bunara su odgovorni za održavanje sigurnosti svoje vode, a standardi države i lokalne vlasti mogu zahtijevati određene dozvole ili monitoring.
Slično tome, u Evropskoj uniji i zemljama koje primjenjuju Okvirnu direktivu o vodama (arhivirano) (Water Framework Directive), cilj regulacije nije uzimanje prava vlasnika, nego očuvanje i održivo upravljanje vodnim resursima, uključujući podzemne vode, kroz javne politike zasnovane na naučnim podacima i javnoj participaciji. Ove norme definišu kako se voda štiti od zagađenja i kako se planiraju mjere upravljanja vodama u interesu cijelog društva, a ne pojedinca.
Dakle, u oba sistema postoji pravna i institucionalna “balansna tačka”: voda se smatra zajedničkim resursom čije korišćenje mora biti održivo, a ne apsolutnim vlasništvom pojedinca koji može neograničeno koristiti ili komercijalizovati podzemne resurse bez regulatornog nadzora.
Upravljanje vodnim resursima, posebno u aridnim i poluaridnim regijama, predstavlja jedan od ključnih izazova 21. vijeka zbog rasta stanovništva, urbanizacije i klimatskih promjena, i to je tema kojom (bi trebalo da) se bave naučne i međunarodne institucije, a ne proročanski video snimci.
Ova objava dobija ocjene – pseudonauka i teorija zavjere.
Ocjenu “Pseudonauka” dobija medijski izvještaj koji pokušava da određena mišljenja, stavove, vrijednosti ili nalaze dobijene nenaučnim metodom, predstavi kao naučna otkrića ili činjenice. U ovakvim izvještajima često se pogrešno ili manipulativno interpretiraju postojeća naučna istraživanja, ili se poziva na istraživanja koja nisu u skladu sa naučnom provjerom i utvrđivanjem činjenica.
Ocjenu “Teorija zavjere” dobija medijski izvještaj koji daje neistinit ili neprovjerljiv opis neke pojave, događaja ili osobe, predstavljajući ih kao dio ili rezultat skrivenog plana (“zavjere”). Za ovakve sadržaje karakteristično je da iznose niz tvrdnji, predstavljenih kao činjenice, između kojih se utvrđuju uzročno-posljedične veze, bez nuđenja bilo kakvih kredibilnih dokaza.