Od početka godine krenulo se sa primjenom Zakona o zaštiti stanovništva od zaraznih bolesti, koji propisuje da dijete ne može biti upisano u vrtić ukoliko nije sprovedena obavezna vakcinacija, osim u slučaju trajne medicinske kontraindikacije koje utvrđuje ljekar medicine odgovarajuće specijalnosti. Ovaj pravni okvir prepoznaje naučno utemeljene mjere javnog zdravlja, ali je izazvao oštre reakcije u javnosti, pravnoj, koja raspravlja krše li se ovime prava djeteta, odnosno da li se dijete dvostruko kažnjava, i anti-vakserskoj koja po društvenim mrežama i medijima širi uveliko poznate neistine o vakcinama.
Svoju ulogu u svemu, kao i obično, našli su i mediji, koji su pored debata o pravima djeteta dali prostor za širenje neistina o vakcinama, a sve pod plaštom slobode govora i davanja prostora za “drugo mišljenje”.
U takvoj atmosferi, izjave advokata Miomira Joksimovića o vakcinama, koji je gostovao na TV Adria i TV Prva, televizijama sa nacionalnom frekvencijom, brzo su pronašle put do društvenih mreža.
Jedan isječak je posebno popularan na društvenim mrežama. U njemu Joksimović, gostujući u Jutarnjem programu TV Prva (arhivirano), iznosi niz tvrdnji o vakcinama, a posebno o BCG vakcini koja se daje novorođenčadi protiv tuberkuloze. Zapravo, on je u nekoliko odvojenih teza rekao da „pedijatri ne znaju sastav vakcina“ i da su u vakcinama, pa tako i u BCG-u, navodno „velike količine aluminijuma koje opterećuju bebino tijelo“, te poredi te količine sa dozvoljenim količinama u litru vode za odraslog čovjeka.
Ove tvrdnje su kontradiktorne iz više razloga: jer dolaze od pravnika, a ne medicinskog stručnjaka, i jer su se (očekivano) brzo proširile društvenim mrežama zbog aktuelnosti teme u našoj zemlji. Ipak, kada se pogleda faktografija, jasno je da su ključni navodi jednostavno pogrešni ili manipulativni.
BCG vakcina – bauk sa osnovom ili još jedna ‘žrtva’ populizma u Crnoj Gori?
BCG (2) (arhivirano 1, 2) (Bacillus Calmette–Guérin) je živa, atenuisana vakcina koja se daje novorođenčadi i maloj djeci kako bi se spriječili teški oblici tuberkuloze, posebno kod najmlađih za koje bolest može biti fatalna. Ova vakcina je dio Programa obavezne imunizacije u Crnoj Gori i primjenjuje se već decenijama, a koristi se u praksi širom svijeta upravo zbog svoje efikasnosti u sprječavanju teških oblika tuberkuloze.
Joksimović je, navodeći BCG vakcinu, implicirao da vakcina sadrži “problematične” adjuvanse poput aluminijuma. To jednostavno nije tačno za BCG: ova vakcina, prema uputstvima koja prate proizvod i zvaničnim dokumentima proizvođača, ne sadrži aluminijum kao adjuvans. Aluminijumski adjuvansi se koriste u nekim drugim, neživim vakcinama (poput nekih vakcina protiv hepatitisa ili tetanusa), ali ne i u BCG-u. To je jednostavna provjerljiva činjenica iz SmPC (sažetak karakteristika lijeka) i uputstava za pacijenta koji se javno objavljuju uz svaki registrovani vakcinski proizvod. (Primjer: SmPC za BCG vakcinu navodi druge pomoćne supstance, ali ne aluminijum).
Stav da “BCG vakcina sadrži velike količine aluminijuma” pokazuje se kao neistinit i riječ je o apsolutno netačnoj tvrdnji koja ne odgovara realnom sastavu vakcine i može dovesti javnost u zabludu.
“Pedijatri ne znaju sastav vakcina”: Još jedna prazna konstrukcija
Drugi komad retorike koji je izgovorio Joksimović, da su pedijatri neinformisani o sastavu vakcina i da ne mogu roditeljima ništa reći o tome, uvodi znanja zdravstvenih radnika. Zapravo, sastav svake vakcine je transparentan i javno dostupan, ne samo ljekarima, već i roditeljima kroz zvanične dokumente kao što su SmPC i uputstva za pacijenta. Ti dokumenti se nalaze na sajtu regulatornih agencija i proizvođača i mogu se slobodno provjeriti, pa i za BCG vakcinu (arhivirano).
Iz tog razloga nije pitanje “znanja pedijatara”, već jednostavno činjenica da niko ne mora pogađati sastav vakcina: on je javan i jasno definisan.
Aluminijum i toksikološki kontekst: pogrešna i zlonamjerna poređenja
Možda najupečatljiviji deo Joksimovićevih izjava bio je pokušaj poređenja količine aluminijuma u vakcini sa dozvoljenim količinama u litru vode za odraslog čovjeka. Ovakvo poređenje je nerazumno i metodološki pogrešno jer:
- Granice aluminijuma u vodi odnose se na oralnu izloženost preko dana i u litrima tečnosti, dok vakcine daju mikroskopske količine supstanci intramuskularno u minimalnim volumenima.
- Toksikologija nije jednostavno “samo broj miligrama po litru”, jer način primjene, metabolizam i farmakokinetika se uopšte ne mogu porediti između gutanja vode i vakcinacije.
- Svjetska zdravstvena organizacija (WHO) i druge institucije uzimaju u obzir ove razlike kada procjenjuju bezbjednost vakcina.
U naučnim i regulatornim procjenama, adjuvansi poput aluminijuma se koriste u bezbjednim, provjerenim dozama da bi pojačali imunološki odgovor. Cijela svrha adjuvanasa je da omoguće stvaranje jačeg i trajnijeg imuniteta uz sigurnosne granice koje su višestruko testirane i praćene kroz decenije primjene.
Zato poređenje “količina u vakcini vs. u litru vode” u kontekstu toksikologije nije samo pojednostavljeno, nego ne odgovara naučnim principima i može dovesti do pogrešnog zaključka.
Trendovi vakcinacije u Crnoj Gori i jako zabrinjavajuća realnost
Kada se govori o vakcinaciji, važno je kontekstualizovati i širu sliku: podaci o obuhvatu vakcinacijom u našoj zemlji ukazuju na ozbiljan pad imunizacije, što predstavlja rizik za javno zdravlje.
Prema podacima Svjetske banke (arhivirano), obuhvat BCG vakcinacijom djece uzrasta oko godinu dana u Crnoj Gori iznosio je oko 85% u 2024. Godini, što je relativno solidan nivo, ali i dalje ispod cilja od najmanje 95% koji se smatra potrebnim za optimalnu zaštitu zajednice i sprječavanje širenja bolesti i predstavlja epidemiološki prag ispod kojeg virus nastavlja cirkulaciju.
Sa druge strane, obuhvat drugim vakcinama, poput MMR vakcine (protiv morbila, zauški i rubele), prolazi kroz nagli pad, npr. samo oko 22% djece rođene 2023. godine primilo je prvu dozu MMR vakcine (arhivirano), što je najniži nivo u regionu. Razlog se, između ostalog, može tražiti i u iznova ponovoljenoj laži da ove vakcine izazivaju autizam a koje su se opet aktuelizovale na društvenim mrežama. Domaći i strani stručnjaci (dakle, doktori i naučnici, ne advokati, novinari, korisnici Fejsbuka) bezbroj puta su ukazali da nema poveznice između MMR vakne i autizma. Tiho i stidljivo, a prije svega nedovoljno se ovu debate uključivala i Vlada Crne Gore a prećutala je i protest ispred Skuštine Crne Gore sa kojeg smo takođe čuli, a na transparentima pročitali, brojne neistine.
Brojke pokazuju da se daleko manje djece štiti od bolesti koje se mogu spriječiti, i to ne zato što nema stručnih preporuka, nego zato što sumnje i dezinformacije, poput onih koje javno iznose nestručne individue, prave dugoročne štete povjerenju u sistem.
Stručnost po potrebi, autoritet po samopouzdanju
Izjava da pedijatri ne znaju sastav vakcina i poređenje aluminijuma u vakcini sa dozvoljenim vrijednostima u litru vode ne samo da su netačne, već zapadaju u domen manipulativnih i naučno neutemeljenih tvrdnji.
BCG vakcina, kao i sve druge vakcine uključene u obavezni kalendar imunizacije, su temeljno testirane, jasno opisane u službenim dokumentima i bezbjedne u dozama koje se koriste.
Odavanje prostora paušalnim izjavama bez medicinske ekspertize dodatno potkopava već narušeno povjerenje u imunizaciju u Crnoj Gori, a posljedice toga vidimo u alarmantno niskim stopama vakcinacije drugim važnim komponentama imunizacije.
Dok se u domaćem medijskom prostoru olako relativizuju decenijama potvrđene medicinske činjenice, evropska statistika ide u potpuno suprotnom pravcu. Broj slučajeva morbila u WHO Evropskom regionu više nego se udvostručio (arhivirano), dostižući najviši nivo u posljednjih 25 godina, upozoravaju WHO i UNICEF, što potvrđuju i izvještaji međunarodnih agencija.
U takvom kontekstu, javni nastupi u kojima se vakcine predstavljaju kao nepoznata, sumnjiva ili opasna materija nisu tek bezazlene „lične sumnje“. Oni postaju dio šireg problema u kojem dezinformacije, poluinformacije i samouvjereni nastupi nestručnih tumača medicine dobijaju legitimitet kroz nacionalne frekvencije. Posebnu težinu ima činjenica da takve poruke često dolaze od osoba čiji profesionalni background nema nikakve veze sa imunologijom, epidemiologijom ili pedijatrijom, ali se izgovaraju sa sigurnošću koja kod dijela publike stvara utisak autoriteta.
Ironija je, naravno, bolna: dok savremena medicina produžava životni vijek, smanjuje smrtnost djece i sprječava bolesti koje su nekada odnosile hiljade života, javni prostor se sve češće koristi za populističko sijanje straha od upravo tih dostignuća. Cijena takvog luksuza ne plaća se u televizijskim debatama, već u realnom svijetu, kroz pad obuhvata vakcinacijom, povratak gotovo zaboravljenih bolesti i rizike koje snose najranjiviji: djeca.